Chiến lược "mặc" di sản: Vì sao du lịch trải nghiệm là chìa khóa chống lại sự thương mại hóa di tích?

Nguồn vốn "nuôi dưỡng" di sản

Lợi ích kinh tế từ du lịch di sản là nguồn vốn quan trọng, quay trở lại phục vụ công tác trùng tu, bảo tồn di tích vật thể và hỗ trợ duy trì các loại hình văn hóa phi vật thể như nhã nhạc cung đình hay dân ca. Doanh thu từ bán vé và các dịch vụ phụ trợ tại các khu di sản chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng doanh thu du lịch của các tỉnh.

Các địa phương đã và đang thí điểm nhiều mô hình khai thác bền vững để đạt được sự cân bằng này. Đơn cử như Huế với phát triển sản phẩm dựa trên trải nghiệm. Huế đã thành công trong việc tạo ra các sản phẩm du lịch sáng tạo dựa trên di sản phi vật thể. Khách không chỉ tham quan Đại Nội mà còn được trải nghiệm ẩm thực cung đình, mặc trang phục cổ, hay tham gia các hoạt động tái hiện nghi lễ (như Lễ đổi gác). Việc này giúp khách du lịch chi tiêu nhiều hơn cho dịch vụ trải nghiệm, thay vì chỉ tham quan thụ động.

Bên cạnh đó là Hội An với chiến lược kiểm soát lưu lượng và giữ "sức sống" bản địa. Hội An duy trì cơ chế thu phí tham quan linh hoạt và kiểm soát chặt chẽ tải trọng kiến trúc của phố cổ. Quan trọng hơn, thành phố ưu tiên phát triển du lịch gắn liền với hoạt động kinh tế, văn hóa của người dân địa phương (làng nghề, ẩm thực đường phố) để di sản giữ được "sức sống", tránh trở thành "bảo tàng chết".

Ông Nguyễn Hữa Quân, đại diện Công ty lữ hành Sắc Màu, chuyên tour Di sản phản ánh sự dịch chuyển rõ rệt trong nhu cầu của phân khúc khách hàng cao cấp. Ông khẳng định: "Khách hàng cao cấp của chúng tôi không muốn chỉ chụp ảnh. Họ muốn 'mặc' di sản, như tham gia trải nghiệm làm gốm, thêu thùa".

Điều này minh chứng cho xu hướng du lịch trải nghiệm sâu sắc, nơi giá trị chuyến đi nằm ở sự tương tác trực tiếp với văn hóa và lịch sử. Quan trọng hơn, theo ông Quân chỉ ra rằng: "Chúng tôi sẵn lòng trả phí cao hơn nếu biết khoản phí đó được sử dụng trực tiếp cho việc phục hồi di tích hoặc hỗ trợ các nghệ nhân. Điều đó không phải là chi phí, mà là sự tăng thêm giá trị cho trải nghiệm chuyến đi". 

Nhận định này đóng vai trò then chốt trong việc giải quyết bài toán vốn cho bảo tồn, cho thấy du khách chất lượng cao không coi phí tham quan là chi phí bắt buộc, mà là một sự đầu tư có trách nhiệm vào sự bền vững của di sản, biến dòng tiền từ khai thác thành nguồn vốn chủ động để nuôi dưỡng và duy trì các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể.

Áp lực thương mại hóa và nguy cơ di sản bị "phá hủy trong im lặng"

Tuy nhiên, áp lực kinh tế và sự phát triển của du lịch đại trà đang đặt ra những thách thức sống còn đối với các di sản văn hóa, lịch sử Việt Nam.

Nguy cơ lớn nhất là sự xuống cấp của di tích vật thể do quá tải. Việc hàng triệu người đi lại trên nền gạch cổ, sờ vào các hiện vật, hoặc sự quá tải của hệ thống hạ tầng đi kèm gây ra nguy cơ hư hại không thể phục hồi cho cấu trúc di tích. Nguy cơ thứ hai là thương mại hóa văn hóa: biến các giá trị văn hóa phi vật thể thành sản phẩm trình diễn đơn thuần, làm mất đi tính chân xác và ý nghĩa vốn có của di sản. Việc biến các nghi lễ thiêng liêng thành một màn kịch ngắn phục vụ khách du lịch, hoặc làm giả các mặt hàng thủ công, dễ dẫn đến hiện tượng "chảy máu văn hóa" và làm giảm giá trị lâu dài của điểm đến trong mắt cộng đồng quốc tế.

Để giảm tải cho khu vực di tích chính và đảm bảo chất lượng trải nghiệm, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và áp dụng cơ chế kiểm soát tải trọng là giải pháp bắt buộc.

Về ứng dụng công nghệ, các địa phương cần phát triển các tuyến tham quan ảo (Virtual Tour) hoặc ứng dụng công nghệ thực tế ảo (VR/AR). Điều này cho phép du khách trải nghiệm không gian di sản một cách sinh động mà không cần tiếp xúc vật lý, từ đó giúp bảo tồn nguyên trạng di tích.

Về kiểm soát tải trọng, cần áp dụng các cơ chế quản lý lưu lượng nghiêm ngặt. Đây có thể là việc áp dụng cơ chế thu phí lũy tiến (khách tham quan nhiều lần sẽ phải trả phí cao hơn) hoặc áp dụng giới hạn số lượng khách tham quan tại các khu vực nhạy cảm, đặc biệt là các lăng tẩm hoặc khu vực bảo quản hiện vật quý. Đây là biện pháp bắt buộc để bảo vệ sự nguyên vẹn của di sản khỏi sự phá hủy vật lý do du lịch đại trà.

GS.TS Lưu Trần Tiêu, Chủ tịch Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia nhấn mạnh: "Mục tiêu cao nhất của du lịch di sản là phục vụ bảo tồn. Chúng ta không thể đánh đổi sự nguyên vẹn của di sản để lấy lợi ích kinh tế ngắn hạn. Cần xây dựng các quy chế kiểm soát tải trọng nghiêm ngặt, và sử dụng công nghệ là công cụ hỗ trợ bảo tồn. Bảo tồn là chi phí, và khai thác là nguồn thu để nuôi dưỡng chi phí đó. Phải có sự cân bằng tuyệt đối, nếu không, chúng ta sẽ mất di sản mãi mãi".

Di sản văn hóa, lịch sử là tài sản chung của quốc gia. Tầm nhìn du lịch di sản phải đặt tính bền vững lên hàng đầu, biến di sản không chỉ là nơi tham quan mà là nơi tạo ra tri thức, cảm xúc và nguồn vốn để tự mình nuôi dưỡng, chống lại cám dỗ của lợi ích kinh tế ngắn hạn và sự phá hủy của du lịch đại trà./.